Aby swobodniej poruszać się po rynku kryptowalut i lepiej zrozumieć projekty oparte o krypto i technologię blockchain, dobrze jest zapoznać się z pojęciami, które występują w tych dziedzinach. Postanowiłem zawrzeć tutaj nieco więcej informacji, niż tylko suchą teorię „co to jest”. Dodaję trochę wiedzy związanej z kwestiami praktycznymi. Zaznaczam, że nie jest ona niezbędnym elementem do tego, aby zarabiać online, natomiast na pewno dobrze jest mieć pewne pojęcie działając w tym zakresie lub zwyczajnie fascynując się światem kryptowalut:

TOKENY

Token jest w rzeczywistości dość świeżym terminem, który odnosi się do jednostki wartości wydanej przez podmiot prywatny. Chociaż tokeny posiadają wiele podobieństw do zwykłej kryptowaluty, takiej jak Bitcoin, to są czymś znaczenie więcej niż tylko waluta, ponieważ mogą być używane w szerszym spectrum zastosowań. Tokeny są jednostkami wygenerowanymi na już istniejących blockchainach, na przykład Ethereum.

Innymi słowy token to jednostka wartości, którą tworzy organizacja czy osoba prywatna w celu samodzielnego zarządzania jego modelem biznesowym, aby umożliwić użytkownikom interakcję z jej produktem lub usługą, a także ułatwić dystrybucję i dzielenie się nagrodami i korzyściami ze wszystkimi zainteresowanymi stronami. Token działa w oparciu o blockchain, tak więc mają wszystkie cechy kryptowaluty, czyli określoną z góry liczbę jednostek (podaż), dzielą się do 18. miejsca po przecinku, mają globalne zastosowanie i nie da się ich wyłączyć – czyli raz wprowadzone, nie mogą być usunięte.

Tokeny mogą posiadać różne funkcje, na przykład funkcja burn. Polega to na tym, że po dokonaniu określonej transakcji ulegają one spaleniu (zniszczeniu). Takich tokenów już nie użyjemy drugi raz – znikają, według wcześniejszych założeń. Dlatego istnieje możliwość stworzenia tokena, który zostanie wykorzystany tylko do określonej transakcji, po czym zostanie „spalony”. Przykładem takiego zastosowania może być rodzaj biletu, który w momencie wykorzystania znika z obiegu. Token może być wykorzystany jako forma:

– pieniądza
– akcji
– obligacji
– prawa autorskiego
– różnego rodzaju prawa własności
– kuponu/biletu
– losu
– głosu w wyborach
– prawa własności
– i wielu innych zastosowań

Tokenizacja to już dalej wysunięte pojęcie, powiązane jednak w dalszym ciągu z kryptowalutami. Jak wynika z treści powyżej, token może reprezentować wiele różnych aspektów w świecie fizycznym jak i wirtualnym. Tokenizować można w zasadzie wszystko, co posiada lub będzie posiadało jakąś wartość. Tokenizować możemy na przykład biznesy, nieruchomości, ruchomości, własność intelektualną, patenty, prawa autorskie i wszystko co wpadnie nam do głowy. Każdy może wygenerować swój własny token i sprzedawać go na wolnym rynku, oraz wymieniać się tokenami z innymi osobami/firmami.

Tokenizacja polega w takim razie na nadawaniu wartości poprzez wirtualny token, stworzony w oparciu o jakąś kryptowalutę. To bardzo ciekawa koncepcja nowej ekonomii, ponieważ tokeny tak samo jak kryptowaluty, są zdecentralizowane, a ich ceny uwarunkowane są od ich popytu, czyli rządzą nimi naturalne prawa rynku.

Projekty ICO

ICO (Initial Coin Offering), czasami też nazywane IPCO (Initial Public Coin Offering), to nowy sposób pozyskiwania funduszy przez nowo powstające firmy. W przypadku takiego finansowania nie muszą one spełniać rygorystycznego procesu pozyskiwania kapitału od instytucji typu venture capital lub banków. Część tokenów nowej kryptowaluty jest sprzedawana sponsorom projektu (inwestorom) w zamian za prawny środek płatniczy – najczęściej za Bitcoina lub Ethereum. Otrzymane tokeny można przyrównać do udziałów spółki, sprzedawanych inwestorom podczas ICO. W ten sposób pomysłodawcy startupu za sprzedaż części udziału nowo powstającej kryptowaluty otrzymują Bitcoiny lub Ethereum, które następnie mogą sprzedać, a uzyskane środki przeznaczyć na dalszy rozwój projektu. Po zakończeniu fazy pozyskiwania kapitału w ICO, nowa kryptowaluta trafia na giełdy, gdzie inwestorzy, mogą nią handlować na otwartym rynku.

ICO z zasady mają przynosić duże zyski w stosunkowo krótkim czasie – umożliwiają zebranie przez organizatorów nawet dziesiątek milionów dolarów w przeciągu zaledwie kilku godzin. Przykładem może być Ethereum (druga co do wielkości kryptowaluta). Projekt uzyskał ponadprzeciętną stopę zwrotu, a twórcy projektu pozyskali niezbędne środki finansowe na dalszy rozwój. Jednak nie można tego uznać za regułę. Przy inwestowaniu w ICO należy zwrócić szczególną uwagę (statystyki pokazują, że 90 proc. startupów kończy działalność właśnie na tym etapie). Są to młode projekty, często w fazie koncepcyjnej. Trzeba więc zdawać sobie sprawę, że często inwestujemy bardziej w ideę, która może, ale nie musi się zmaterializować. Należy mieć świadomość, że nie ma gwarancji, iż produkt ten lub usługa w ogóle powstanie.

Ponadto, obrót kryptowalutami w dużej mierze nie jest uregulowany. W internecie można znaleźć dziesiątki różnych stron oferujących zakup nowej kryptowaluty. Niestety dzisiaj jeszcze nikt nie kontroluje tego nowego rynku. Niektóre państwa ograniczyły regulacje do zakazu prowadzenia tego typu działalności ze względu na ochronę inwestorów, którzy często wprowadzani są w błąd lub po prostu nie potrafią odnaleźć się w gąszczu różnych ofert. Są też państwa, które zezwalają na całkowitą swobodę. Z punktu widzenia twórców projektu jest to świetna okazja do wdrożenia planów bez przeszkód i po swojej myśli, natomiast potencjalni inwestorzy mogą mieć trudność zweryfikować autentyczność strony, zespołu i nowego przedsięwzięcia. Dostępne informacje nie są zazwyczaj sprawdzane i przez kogokolwiek kontrolowane. Do sieci można wrzucić wszystko i ryzyko z tym związane trzeba już wziąć na siebie.

Rozróżnienie dobrego projektu od oszustwa wcale nie jest prostym zadaniem. Na pewno należy solidnie przeanalizować dany projekt i poszukać informacji w sieci o autorach przedsięwzięcia. Przy inwestowaniu w tego typu narzędzie trzeba mieć również na względzie liczne ataki hakerskie. Cyberprzestępczość to kolejne ryzyko, z którym muszą zmierzyć się inwestorzy, chcący zainwestować w dany startup. W tym biznesie nie występuje żaden podmiot, który chociażby pośrednio broni naszych interesów. Na rynku regulowanym, przynajmniej w jakiejś części, instytucje finansowe takie jak domy maklerskie czy KNF, gwarantują prawdziwość przekazywanych informacji oraz bezpieczeństwo obrotu.

DAO

DAO (z ang. decentralised autonomous organisation), jest to zdecentralizowana struktura autonomiczna.

Organizacja DAO zastępuje niejako umowy regulujące działalność zwykłej spółki (zarówno te spisane, jak i mniej formalne) algorytmami zapisanymi w języku programowania, a następnie zapisuje je jako skrypty transakcyjne w łańcuchu bloków – co utrwali je i zabezpieczy przed fałszerstwem, kradzieżą lub innym zdarzeniem skutkującym utratą danych. Następnie skrypty te zostaną wykonane przez węzły sieci (czyli podstawową część sieci, np. użytkownika, komputer lub urządzenie). Po spełnieniu określonych warunków mogą np. generować odpowiednie przepływy waluty wewnątrz i na zewnątrz firmy. Zarząd w tym momencie jest zbędny. Akcjonariusze sami mogą składać propozycje dotyczące działalności takiej spółki, a samo głosowanie odbywa się również w oparciu o blockchain. Jeżeli propozycja zostaje przyjęta, organizacja zleca wykonanie projektu wykonawcy, podpisując z nim również cyfrowy kontrakt sterowany łańcuchem bloków (smart contract – opis poniżej). Kontrakt taki może np. systematycznie wypłacać wykonawcy wynagrodzenie w miarę wykonywania etapów projektu. Jeżeli projekt przyniesie zyski, zostają one rozdzielone między udziałowców w sposób regulowany przez kolejny kontrakt. Tak wygląda idea i zasada działania DAO.

The DAO jest strukturą opartą na blockchainie, która jest zależna od decyzji czterech równoległych grup ludzi – twórców, inwestorów, kontrahentów i kuratorów. Twórcy to autorzy otwartego oprogramowania, dzięki któremu powstała platforma. Inwestorzy to osoby, które uzyskały prawa głosu w zamian za wniesione ETH. Kontrahenci przedstawiają propozycje przedsięwzięć, w które the DAO może zainwestować. Kuratorzy zbierają, weryfikują i poddają pod głosowanie zgłoszone propozycje, nie oceniając przy tym zgłoszonych projektów.

Podjęcie decyzji o nowej inwestycji w projekcie wymaga większości głosów przy udziale minimum 20% tokenów powiększonej o iloraz 1/3 wartości proponowanej inwestycji i wszystkich środków The DAO. Przypisana do głosów liczba ETH zostaje zamrożona do momentu pojawieni się ostatecznej decyzji dotyczącej danej inwestycji. Jeśli decyzja jest pozytywna, ETH zostają przesłane do kontrahenta, a tokeny związane z inwestycją reprezentują prawa nabyte przez inwestora.

SMART CONTRACTS

Inteligentne kontrakty (smart contracts – obie formy używane są przez polską społeczność) są utworzonym w kodzie specjalnym algorytmem, który pozwala dwóm stronom na współpracę bez przyciągania osoby trzeciej do osoby pośredniczącej. Innymi słowy, smart contracts czy też inteligentna umowa, jest cyfrowym kontraktem fizycznym. Funkcje takich umów są bardzo przybliżone, a zważając na fakt, że działają w pełni bez udziału człowieka są niezawodne i wyjątkowo przejrzyste. Dlatego też do nazwy wprowadzono słowo smart.

Umowy zostały utworzone, głównie poprzez istniejący często brak zaufania pomiędzy kontrahentami. Lecz jeśli osoba „A”, nie zna osoby „B” i nigdy jej nie widziała – czy wyśle jej środki? Często zaufanie jest bardzo ograniczone i brak znajomości z daną osobą może wpłynąć na ostateczną decyzję. Inteligentne kontrakty są odpowiedzią na tego typu problemy. A realną możliwość tworzenia takich kontraktów stworzył dopiero protokół Bitcoina oparty o zabezpieczony, kryptograficzny, dostępny publicznie rejestr transakcji działający w ramach zdecentralizowanej sieci peer to peer. Transakcje dokonywane za pomocą Bitcoinów są weryfikowane w sposób zautomatyzowany przez użytkowników tej sieci. Sieć jest zdecentralizowana, a więc może w niej uczestniczyć dosłownie każda osoba, nie zważając na aktualne miejsce pobytu.

Dzięki inteligentnej umowie każdy z użytkowników ma możliwość uczestniczenia w transakcjach nieruchomości, papierów wartościowych, pieniędzy i innych aktywów. Obie strony mogą być spokojne i pewne spełnienia warunków przez kontrahenta, gdyż bez tego transakcja po prostu nie będzie miała miejsca. Same inteligentne kontrakty są pośrednikami w transakcjach, między którymi istnieje brak zaufania pomiędzy osobą „A”, a osobą „B”. Tylko w przeciwieństwie do banku lub notariusza, taka umowa nie bierze pieniędzy od użytkownika, nie może zostać przekupiona ani stronnicza.

Inteligentne kontrakty mają mnóstwo zalet – m.in. zredukują koszta prowizji czy pośredników, a uczestnicy transakcji otrzymują zabezpieczenie, gdyż umowa działa zgodnie z określonym algorytmem, a jeśli jedna ze stron nie wywiąże się z umowy, to też druga nie poniesie strat. Każda umowa ma otwarty kod źródłowy i można ją sprawdzić, natomiast sami uczestnicy transakcji mogą pozostać anonimowi. Ponadto, cechuje je pozbawienie opóźnienia w dostarczaniu uzgodnionych warunków umów. Technologia Blockchain zapewnia zatem bezpieczeństwo, przejrzystość oraz pewność, której na taką skalę przy podpisywaniu umów nie było.

Czy są obawy związku z tą nowoczesną formą? Z pewnością, jedną z większych jest wizja tego, że zostaną wprowadzone te kontrakty globalnie i skoro nie będzie zapotrzebowania na pośredników, którzy zajmują sporo miejsca pracy na rynku, mnóstwo ludzi może stracić pracę. Z drugiej strony, są potrzebne w milionach przypadków. Moje prywatne zdanie jest takie, że na świecie zawsze można znaleźć coś kreatywnego i dochodowego, a pośrednik sam w sobie światu nie jest potrzebny. Z pewnością bardzo istotne będzie konieczność uchylania tej technologii od błędów i wszelkich dziur, na które czyhają hakerzy. Jeśli bezpieczeństwo nie będzie najsilniejsza stroną, inicjatorzy i promotorzy będą sobie pluć w przysłowiową brodę. Nad inteligentnymi kontraktami pracują m.in. Microsoft, Sherbank, UNICEF czy Lufthansa.

Co światu przyniosą inteligentne kontrakty ? Jedyna pewność jaka jest na ten moment to to, że wpłyną one wyraźnie na gospodarkę całego świata. Istnieje kilka języków, w których można implementować kontrakty uruchamiane w Ethereum. Solidity aktualnie jest jednym z najbardziej popularnych.

LIGHTING NETWORK

Lighting Network jest innowacyjnym kanałem płatności, który przechowuje informacje o transakcjach poza głównym łańcuchem bloków, dzięki czemu może przyspieszać rozliczenia pomiędzy stronami. Ma być ona alternatywą dla Blockchainów, które mają sporo wad . Są przede wszystkim bardzo powolne – nawet kilka godzin może trwać jedna transakcja. Ponadto, należy wziąć również pod uwagę duże kwoty pobierane za transakcje. Ma być zatem wolny od drogich opłat, szybki i niezawodny.

To, co w Lighting Network jest bardzo istotne, to to że nie wszystkie transakcje muszą być rejestrowane w Blockchainach. Dzięki temu można ominąć system składający się z bloków,. Pomysłodawcy zapewniają, że ta technologia będzie w stanie obsłużyć aż miliony transakcji w ciągu sekundy, co jeśli zostanie wdrożone, z pewnością zostanie ogłoszone jako wybitne osiągnięcie. Jak działa Lighting Network?

Na przykład, jestem smakoszem win. Zatem postanowiłem otworzyć własny kanał do rozliczeń w Lighting Network. Wysyłam na ten kanał 0.5 btc. Środki trafiają do „sejfu” na kanale, a transakcja trafia do Blockchaina BTC. W tym momencie, w sklepie z winami, zamawiam sobie kilka butelek z tej kwoty i przelewam 0.00000025 btc dla winiarni. Ta transakcja już nie trafia do łańcucha bloków,a więc zamiast oczekiwania kilku godzin, zamówienie może zostać rozliczone nawet w ułamek sekundy. Środki pozostają w „sejfie”, do czasu aż moje 0.5 btc nie zostanie do końca wykorzystane.

Co więcej, w dowolnym czasie, „sejf” może zostać rozbity przez użytkownika lub winiarnię i wtedy środki są odpowiednio dzielone, poprzez zgłoszenie do Blockchaina. Jeśli z kolei mój przyjaciel, partnerka czy rodzic chcą skorzystać z zamówienia, a nie mają swojego kanału w winiarni? W tym momencie osoba, która zgłosiła prośbę, może wysłać środki na wspólny „sejf” i dokonuję operacji wobec winiarni.

Pierwszy przełom dokonał się 6. grudnia 2017 roku. Przeprowadzono testy, które wykazały zgodność z ustaleniami zawartymi w dokumencie Bolt, czyli zawierającym najważniejsze koncepcje i cele technologii. Ponadto, odbyła się także pierwsza płatność w Lighting Network, która wykorzystała trzy różne implementacje. Pełnym sukcesem zakończył się test i potwierdził, że wersje różnych zespołów są ze sobą kompatybilne i umożliwiają współpracę. Bitcoiny wzięły udział w tym teście, który został przeprowadzony w pełni realnych warunkach. Dzięki temu, wygląda na to, że rynek kryptowalut, już wkrótce stanie się jeszcze bardziej sprawny, szybki, pożądany, tani i znacznie bardziej profesjonalny.

INNE WAŻNE POJĘCIA

Adres – wykorzystuje się go do wysyłania i otrzymywania kryptowalut. Do każdego coina, możemy utworzyć nowe, unikatowe bezpłatne adresy w dowolnych ilościach. Działają one na podobnej zasadzie co konta bankowe. Składają się z ciągu znaków alfanumerycznych (od 27 do 34), które mogą również zostać zapisane jako kod QR. Adresy są jawne. Każdy adres Bitcoina posiada swój klucz prywatny, który daje pełny dostęp do danego adresu. Utrata klucza prywatnego prowadzi do bezpowrotnej utraty środków zgromadzonych na danym adresie. Klucze prywatne nie są widoczne, ale można je wyeksportować i zapisać np. a kartce papieru, dzięki czemu nawet po uszkodzeniu nośnika danych z portfelem, możemy taki adres odtworzyć i mieć pełen dostęp do swoich środków.

Altcoin – pod tym pojęciem kryją się wszystkie inne kryptowaluty poza Bitcoinem. Zatem rynek kryptowalut dzielimy na Bitcoina i altcoiny.

Blok (blok transakcji) – grupa transakcji wykonanych w danej sieci, np Bitcoina, zebrana w jeden blok. Nowe bloki generowane są przez górników i dopisywane do łańcucha bloków (blockchain). Sieć nagradza górników za wydobyte bloki kryptowalutą.

Double Spending – atak polegający na próbie podwójnego wydania tych samych Bitcoinów. Aby uniknąć Double Spendingu, serwisy przyjmujące Bitcoiny wymagają do 6. potwierdzeń danej transakcji. Wykonanie takiego ataku jest niezwykle trudne i wymaga posiadania znaczącej części mocy sieci BTC, co praktycznie pozostaje w sferze wyobrażeń. W całej historii Bitcoina, dubble spending miał miejsce tylko raz i to przypadkiem podczas forka (opis poniżej)

Hard Fork – alternatywna wersja łańcucha bloku – rozwidlenie łańcucha. Fork może powstać celowo kiedy grupa górników zyskuje zbyt dużą kontrolę nad siecią, przypadkowo przez błąd w systemie lub kiedy zespół deweloperów postanawia wprowadzić nowe funkcje. Rozwidlenie łańcucha jest skuteczne jeżeli staje się on najdłuższą wersją łańcucha bloku. Forków na kryptowalutach było już sporo, a do najpopularniejszych zaliczamy m.in. Bitcoin Cash na Bitcoinie czy Ethereum Classic na Ethereum.

Giełda – platforma oferująca użytkownikom kupno i sprzedaż kryptowalut. Giełdy umożliwiają wystawianie ofert użytkownikom, natomiast są one działalnością prywatną i nie stanowią części projektu. Trzymając coiny na giełdach, musimy liczyć się z ryzykiem, gdyż są one narażone np na ataki hackerskie. Z jakich giełd najlepiej korzystać? Przeczytaj tutaj.

Górnik – osoba która udostępnia moc obliczeniową sieci odpowiedzialnej za autoryzację transakcji. Górnikiem może zostać każdy, kto zaopatrzy się w odpowiedni sprzęt. Górnik w zamian za udostępnienie mocy obliczeniowej wynagradzany jest nowo wygenerowanymi monetami i prowizjami za opłaty transakcyjne.

Hash – liczba skrótów (operacji), które mogą być wykonywane przez górnika w danym okresie czasu.

Kapitalizacja – ilość danego coina (waluty) pomnożonego przez jego cenę.

Klucz prywatny – alfanumeryczny ciąg znaków, trzymany w tajemnicy przez użytkownika i służący do podpisania transakcji cyfrowej na podstawie klucza publicznego. Klucze prywatne np w przypadku Bitcoina, są przechowywane w pliku portfela. Można je wyeksportować i zapisać na kartce papieru.

Klucz publiczny – alfanumeryczny ciąg znaków. Klucz publiczny wywodzi się z klucza prywatnego i na podstawie klucza publicznego tworzony jest adres. Klucz działa w następujący sposób: jeśli coś zostanie zaszyfrowane kluczem publicznym (jawnym), tylko za pomocą klucza prywatnego (tajnego), można to odczytać.

Kod QR – Kod graficzny reprezentujący sekwencję znaków. Kod QR może zawierać np. adres internetowy lub adres kryptowalutowy. Dzięki kodom QR, w szybki sposób możesz dokonać płatności przez zeskanowanie kodu np. telefonem komórkowym, nie mając konieczności wpisywania adresu ręcznie.

Kopalnia (mining pool) – miejsce, gdzie swoje siły (moc obliczeniową) łączą górnicy w celu wspólnego wydobycia bloków dzieląc nagrodę proporcjonalnie do włożonego wkładu.

Kopanie (mining) – wykonywanie zadań matematycznych dla sieci w celu potwierdzenia transakcji innych użytkowników w sieci i zwiększenia jej bezpieczeństwa. Kopanie odbywa się za pomocą odpowiednich aplikacji lub sprzętów (patrz wyżej na Górnik)

MBTC – jedna tysięczna Bitcoina, np 0,001 BTC.

Open Source  – otwarty kod źródłowy, którego celem jest swobodny dostęp do oprogramowania dla wszystkich jego użytkowników. Zapewnia on swoim użytkownikom prawo do legalnego oraz darmowego uruchamiania, kopiowania, rozpowszechniania, analizowania, modyfikacji oraz ulepszania i rozbudowy np istniejących aplikacji.

Peer-to-Peer (P2P) – rodzaj zdecentralizowanej sieci komputerowej. Alternatywa dla sieci klient-serwer. W przypadku Bitcoina, sieć jest tak zbudowana, aby każdy użytkownik ogłaszał swoje transakcje bezpośrednio innym użytkownikom, bez pośredników ani centralnego serwera.

Portfel (wallet) – portfel to zbiór publicznych adresów i kluczy prywatnych do nich przypisanych. Jest odpowiednikiem np. konta w banku z wieloma rachunkami. Zwykle występuje w postaci aplikacji. Umożliwia dokonywanie transakcji. Portfel pokazuje tylko sam bilans środków zgromadzonych na adresach, które wchodzą w skład portfela oraz historię transakcji. Z jakich portfeli najlepiej korzystać? Przeczytaj tutaj.

Potwierdzenie – gdy wykonujemy transakcję, musi ona zostać potwierdzona i wpisana do rejestru czyli do bloku, a następnie do łańcucha bloków (blockchain). 1 potwierdzenie oznacza, że dana transakcja została zapisana w bloku, 6 potwierdzeń w przypadku Bitcoina oznacza, że blok z transakcją został podpisany przez kolejne 5 bloków. Każde potwierdzenie wykładniczo obniża ryzyko odwrócenia transakcji. Przyjęło się, że pełne potwierdzenie transakcji to 6 potwierdzeń w sieci, ale dużo serwisów nie wymaga ich wcale lub od 1 do 3. To jak szybko środki zostaną zaakceptowane przez kontrahenta zależy od niego samego i od ryzyka jakie jest w stanie podjąć gdyż im więcej potwierdzeń tym mniejsze szansę na double spending. Generalnie 1 potwierdzenie jest w zupełności wystarczające dla małych transakcji.

Satoshi – najmniejsza część Bitcoina (ostatnie cyfry po przecinku), np 0,00000001 BTC.

Satoshi Nakamoto  – pseudonim, pod którym kryje się twórca lub grupa twórców Bitcoina.

Seed –  unikatowe słowa, za pomocą których można odzyskać dostęp np do swojego portfela. Z takich seedówskładać się może np. klucz prywatny.

Trudność wydobycia – liczba określająca stopień trudności wydobycia bloku w sieci. Im więcej górników w sieci, a co za tym idzie, więcej mocy i więcej wykupanych kryptowalut – trudność rośnie, aby dostosować czas wydobycia bloku. Sieci kryptowalut są więc sieciami samoregulującymi się. Bez regulacji trudności, nagły i ogromny wzrost mocy doprowadziłby do szybszego wydobycia wszystkich bloków, co niekorzystnie odbiło by się na ekonomicznym aspekcie danej kryptowaluty.

Wolumen – obrót danej kryptowaluty, zazwyczaj liczony z ostatnich 24 godzin.